İlk olarak Naviga Magazin’de yayınlanmıştır. © Naviga
Sert havada orsa seyri
Kayalık, sığlık gibi fiziksel tehlikeler veya gemi trafiği hatta daha kötü hava koşullarından kaçınmak için bazı durumlarda sert havada orsa seyri yapmak gerekebilir. Sert havada orsa seyri, ıslak, sallantılı, hem dümenci, hem de ekip için zorlu bir sınavdır.
Rahat ve sağlam, su geçirmez giysiler bu koşullar için zorunlu ekipman olarak kabul edilebilir.
Bu durumda rüzgar üstüne doğru yol alabilmek, tamamen deniz durumu ve dalga yüksekliğine bağlıdır. Yüksek dalgalara karşı seyirde genel kabul görmüş dümen taktiği, dalga çukurundayken, dalganin tepesine doğru dümen tutmak, tepe noktasından aşağı inerken de hafifçe rüzgar altına düşmek şeklinde özetlenebilir.
Bu teknik kullanılarak, küçültülmüş yelkenlerle rüzgar üstüne yol alabilmek mümkündür. Ancak yüksek dalgaları, geri itilmeden aşabilmek için teknenin üzerinde yeterince güç bulunması gerekliliği de göz ardı edilmemelidir.
Sert hava koşullarında daha büyük yelken alanı taşımak yerine, temkinli davranıp motor(lar)dan destek almak çoğu zaman en akıllıca taktiktir. Katamaranlarda, rüzgar altına kaymayi minimize etmek için, rüzgar altı makine düşlük hızlarda çalıştırılarak, seyir dengelenebilir.
Koşulların değişimine göre, her iki makine devreye alınabilir ve/veya hızları arttırılabilir.
Tremola atılması gerektiğinde, flok duraklanmadan, çevik bir şeklide alınmalı, tekne hızı tekrar istenilen seviyeye gelen kadar ruzgar altına kaçıp, daha sonra tekrar orsaya tırmanılmalıdır. Kötü deniz ve hava koşullarından dolayı, teknenin kör tremolaya düşmesinden endişe ediliyorsa, yine makineler devreye alınmalı ve tekne rüzgar üzerine makine kuvveti yardımıyla sürülmelidir.
Sert havada orsa seyrinde, hareketli salmalı teknelerde yalnızca rüzgar üstü salması indirmelidir. Rüzgar altı salma, aşırı yanal direnç oluşturacağı için, teknenin dalgalarda yana kaymasını engelleyecek, büyük bir dalganın çarpması anında hasar, hatta alabora riskini arttıracaktır.
Kuvvetli rüzgarlarda iskotalar olabildiğince gerilerek, yelkenler düz hale getrilmelidir. Ana yelken ve flokun aynı açıda tutulmasına dikkat edilmelidir.
Sert havada orsa seyri, sabit ve hareketli arma üzerine aşırı yük bindirir. Orsa ayağının süresi ve uzunluğuna göre, bu unsurlar düzenli biçimde kontrol edilmeli, çarmık pabuçları, arma telleri ve pimlerin yerinde ve sağlam olduğu, iskota ve mandarların sürtünmeden aşınmadığı, diğer, makara ve elemanların çalışır durumda olduğundan emin olunmalıdır.
Sert havada Apaz seyri
Normalde apaz seyri, katamaranlar için en ideal yelken seyri olarak kabul edilse de, denizin durumu, dalga yüksekliği ve rüzgar şiddeti apaz açısında güvenli seyir hızının asıl belirleyicisidir. Karışık denizler (farklı açılardan gelen dalgalar) daha yüksek ve dik dalgaların oluştuğu şartlarda, seyir güvenliği için tekneyi dizginlemek, yavaşlatmak gerekir.
Bu noktada, koşullarda gerçekleşecek kötüleşme, teknenin kontrolünü hızla zorlaştıracaktır. Yine genel kurallardan biri de; pupa seyrinde güvenli seyir için, orsada aynı koşullar altında taşıdyabildiğiniz yelken alanı kadar yelken kullanmaktır.
Apaz seyrinde, rüzgar açısı ve tekne hızı, dümenciye büyük bir dalgadan kaçabilmek için bir süreliğine rüzgar altına düşüp, tekrar tırmanma imkanı verir. Ancak gece seyrinde görüş kısıtlandığı için bu durum pek mümkün olmaz.
Temkinli çözüm, gece seyrinde camadan vurarak tekne hızını düşürmek ve yalpayı azaltmak olacaktır. Sert havada apaz seyri her ne kadar daha hızlı mesafe katetmenizi sağlasa da, tekne içinde sallantı ve gürültü, güverte ve kokpit te ise ıslaklılk, konforu düşük bir seyir ortamı yaratır. Bu şartlarda ekip moral ve verimliliği göz önünde bulundurulmalı, dümenci vardiyaları daha kısa tutularak, herkesin iyice dinlenmesi ve beslenebilmesi sağlanmalıdır.
Sert havada pupa seyri
Katamaranla pupa seyri normal şartlarda oldukça dengeli, konforlu ve hızlı koşullar sağlar. Gövdelerin daha hafif olması ve dalga üzerinde daha kolay kayabilmesi (surf) sayesinde katamaranlarla geniş açılı seyirlerde oldukça keyif vericidir. Ancak, tekne hızı arttıkça, özellikle surf esnasında dümen palaları daha az su tutmaya başlar ve teknenin kontrolü güçleşir. Kontrolü geri almanın tek yolu, tekneyi yavaşlatmaktır.
Geniş seyirlerde, arkadan gelen rüzgar şiddetindeki artışı gözlemlemek, yorgun ve dikkati dağılmakta olan bir dümenci için zorlayıcı olabilir. Herhangi bir sebeple, aynı koşullarda tekne orsa açılarına döndürüldüğünde, dümenci yelken küçültme, camadan vurma ihtiyacı hisseder. Özet olarak, tekne güç azaltma ihtiyacı içindedir ancak bu durum gerçek/göreceli rüzgar şiddetinin oluşturduğu farktan dolayı, pupa seyrinde daha geç farkedilebilir. Kural olarak, pupa seyrinde yelken kombinasyonu belirlenirken göreceli değil, gerçek rüzgar şiddeti ve sağnaklar dikkate alınmalıdır.
Deniz durumu sertleşip, dalgalar büyüdükçe, tekne dalgaların üzerinden atlamaya başlar. Bu durum da güverte köprüsünün dalgalara sert bir biçimde vurmasına yol açar. Olası hasarları önlemek ve seyir güvenliği için bu koşullar oluştuğunda da tekneyi yavaşlatmak kesinlikle gereklidir.
Bir katamaranı pupa seyrinde yavaşlatmak için farklı yöntemler vardır. En önemlisi, kaptan ve ekibin bu yöntemleri, ihtiyaç oluşmadan önce, normal hava koşullarında deneyerek, aşina olması ve tekne reaksiyonlarını gözlemlemesidir.Bir katamaranı pupa seyrinde yavaşlatmak çoğunlukla zor bir görevdir. Bunun bir sebebi, yukarıda bahsettiğimiz gibi teknenin stabilitesi ve verdiği güvenden dolayı ekibin çok fazla yelken ile seyre devam etme eğilimidir. Diğer bir sebep ise, yapısal özelliklerinden dolayı katamaranların pupa seyrinde fazla rüzgar tutmasından dolayı, rüzgarın tekneyi ekstra bir güçle rüzgar altına itmesinden kaynaklanır.
Bir katamaranın alabora olmasının ana sebebi, gövdelerin (veya birinin) suya gömülmesidir. Bu durum genelde çok fazla yelken alanıyla seyir yapmak, aşırı tekne hızı nedenlerinden kaynaklanır. Seyir güvenliği adına, kaptan ve ekip öncelikle yelken küçülterek tekneyi yavaşlatmak zorundadır. 4. camadan sonrası veya daha fazla yelken küçültecek olanak olmadığı durumlarda da, tekneyi yavaşlatmak için, tekne arkasına drog (drogue) veya benzeri yavaşlatıcı bir aygıt donatılarak çekilir.
Drog ve deniz demiri (paraşüt demir) donatmak, atmak ve yönetmek oldukça dikkat isteyen, nispeten karmaşık bir beceridir. Yeterince bilgi, beceri ve deneyim olmadan, ekip için çok tehlikeli sonuçlar doğurabilir. Konunun karmaşık ve detaylı olmasından dolayı, Drog ve deniz demirlerini ayri bir yazı olarak incelemek daha doğru olacak.
Katamaran ve Sert Hava – Tekneyi durdurmak
Yelken küçültme, drog kullanarak tekneyi güvenli hızlarda tutabilmek mümkün olmadığı zaman geriye kalan tek seçenek, tekneyi güvenli bir şekilde durdurmaktır. Tekneyi durdurmak için hangi yönten seçilirse seçilsin, asıl mücadele kötü hava ve deniz koşullarında tekneyi rüzgar üstüne çevirerek, dalgaları boodoslamadan almasını sağlamaktir.
Tekneyi durdurmaya çalışmadan önce denenebilecek bir taktik, minimum yelken alanı kullanılarak tekneyi orsaya sokmak ve teknenin kontrolünü sağlayacak en düşük hızı korumaktır. Tekne hızı çok düşük olacağından, cevap süresi de uzun olur ve dümenci bazen dalgalara karşı pozisyon almakta zorlanabilir. Bu durumlarda motor/yelken kombinasyonu kullanılarak teknenin kontrolünü elde tutmak mümkün olabilir.
Tekneyi sert havada güvenli bir şekilde durdurmak için üç yöntem; Faça yelken (heaving to), Kuru direk (lying a’hull) ve deniz demiri/paraşüt kullanmaktır. (Yukarıda belirttiğim gibi, deniz demiri/paraşüt konusu ayrı bir başlık olarak ele alınmalıdır.)
Faça Yelken (Heaving to)
Faça Yelken manevrası, en basit anlamıyla ön yelkeni tersleyip, dümeni rüzgar üstüne alabanda basılı şekilde sabit tutmaktır. Tekne tremola atacakmış gibi rüzgar üstüne döndürülür, ancak flok/genoa’ya müdahale edilmez ve ters taraftan dolması sağlanır ve dümen rüzgar üstüne alabanda basılı şekilde bağlanır. Bu sayede, tekne tremola at(a)maz ancak dümenin verdiği dirençle de rüzgar altına da dönemez. Sonuc olarak genelde apaz açısında hareketsiz kalarak yavaşça rüzgar altına sürüklenir.
Teknenin bu sürüklenme hareketinden dolayı, rüzgar üstünde, suda oluşan türbülans, dalgaları tekneye varmadan önce iterek, teknenin nispeten daha az hareket ettiği bir duruş sağlar.
Her teknenin tasarımı, karakteristiklerine göre faça yelken manevrası ufak farklılıklar, ince ayarlar gerektirir. Diğerleri gibi bu manevra da kaptan ve ekip tarafından normal koşullarda denenmeli, teknenin cevabi gözlemlenerek deneyim sağlanmalıdır.
Birçok durumda işe yarayan faça yelken manevrası, kıyı hattının rüzgar altında ve mesafenin az olduğu durumlarda tehlikeli durumlar doğurabilir. Teknenin rüzgar tutma potansiyeli (yüksek bordalı tasarım, yüksek üst bina gibi sebeplerle) arttikça, rüzgar altına sürüklenme de hızlanacaktır. Ancak çok extrem durumlarda tekne büyük ve kırılan dalgalar sebebiyle rüzgar altına dönme eğilimi gösterip, yelkenleri tekrar doldurarak tekrar hızlanabilir.
Bu durumda ana yelkenden vazgeçerek, küçük bir önyelken açmak, ve dümeni rüzgar üstüne basmak daha iyi bir sonuç verebilir.
Koşullar ağırlaşıp, tekne dalgalar tarafından çok fazla geri itilmeye başladığında, bu hareket dümen palaları üzerine muazzam yükler bindirmeye başlar. Dümen donanımını korumak amacıyla ya motor desteği ile ya da yelken alanı biraz arttırılarak teknenin geri itilmesi önlenebilir. Bu da işe yaramadığında kalan seçenekler, pupaya dönmek veya deniz demiri atmaktan ibarettir.
Kuru direk (lying a’hull)
En basit tanımıyla, tüm yelkenleri indirerek, tekneyi rüzgar ve dalgaların akışına birakmaktır. Katamaranlar bu durumda genel reaksiyon olarak, rüzgarı kemereden, apazdan alacak şekilde konuşlanır. Doğal olarak bordadan gelecek büyük dalgalar hem tekneye aşırı yükler bindirecek, hem de ekip üzerinde ciddi rahatsızlık yaratacaktır.
Çok ekstrem durumlarda, dalgalar, rüzgar üstü gövdeyi sudan çıkacak kadar kaldırabilir ve dalga güvertenin altında, rüzgar altı gövdenin üzerine kırılır. Bu hareket tekneyi rüzgar altına zorlarken, ardından gelen dalga, döngüyü baştan başlatır. Oldukça korkutucu ve tehlikeli olan bu durum alabora olmaya dahi sebep olabilir.
Özetle, kuru direk kalmak (lying a’hull) ancak kısa süreli olarak (tamirat, hazırlık) bir seçenek olarak değerlendirilebilir. Ancak uzun vadede birçok sakıncası (ağır hasar, alabora gibi) bulunmaktadır.
Sonuç olarak sert hatta kötü hava koşulları er-geç her denizcinin yaşayacağı, gerçek dünyada var olan olgulardır. Her denizci bu gerçeği aklında tutmalı, hem kendisini, hem de teknesini bu olasılığa hazırlamalıdır. Teknesini iyi tanıyan, teknesine iyi bakan, bilgi ve becerilerini sürekli geliştiren ve bu becerileri önceden deneyimleyen denizciler, böyle durumlarda çok daha yüksek özgüvenle, doğru kararlar verebilecektir. Denizde işlerin her zaman yolunda gitmeyeceği gerçeğini aklında tutmak, bakış açısı haline getirmek birçok zor durumu daha oluşmadan önleyebilir.
Güzel bir havada yere saçılan bir çekmece dolusu malzeme, tıkanmış bir yakıt filtresi veya sıkışmış bir mandarla boğuşurken bunların çevrenizde yüksek dalgalar ve 30 knot rüzgar varken de başınıza gelebileceğini aklınızdan çıkarmayın. Kötü havada gerekli olan donanım, kaptan ve ekip tarafından tecrübe edilmeden teknede yattığı sürece, tamamen faydasız, işlevsiz yükler olacaktır.
Sert hava koşullarında katamaranlar, tek gövdeli teknelere göre farklı teknik ve taktiklere ihtiyaç duyarlar. Tasarımından gelen göreceli hafif olmak, yüksek hız, denge ve stabilite gibi avantajlar, doğru hazırlık ve taktiklerle sert koşulları daha kolay atlatmalarını sağlar. Ancak teknenin aşırı ve yanlış yüklenmesinin bu avantajları kolayca dezavantaja dönüştüreceği asla unutulmamalıdır.
Keyifli ve güvenli seyirler dilerim.
Denizle, sağlıcakla, selametle kalın.
Mustafa Aksüt
